कुनै एक समय थियो, गाउँमा अईँचो–पैँचो र सरसापट सामान्य कुरा थियो। घरमा चामल सकियो भने छिमेकीको घरबाट केही माना चामल ल्याइन्थ्यो, घरमा अन्न नहुँदा आफन्त वा छिमेकीसँग मागेर केही दिन चलाइन्थ्यो। पैसा नभए पनि गाउँमा जीवन चल्थ्यो, किनकि एक–अर्काप्रति विश्वास थियो।
कसैको घरमा दुःख पर्‍यो भने त्यो उसको घरको मात्रै समस्या हुँदैनथ्यो। बिरामी पर्दा होस्, घरमा कुनै आपत् पर्दा होस् वा अन्य कुनै समस्या आइपर्दा गाउँका मानिसहरू सकेको सहयोग गर्न पुग्थे। कसैले श्रम दिन्थ्यो, कसैले अन्न दिन्थ्यो, कसैले पैसा सापटी दिन्थ्यो। त्यसको बदलामा तत्काल केही चाहिँदैनथ्यो। “अप्ठ्यारो परेको बेला काम लाग्नु नै ठूलो कुरा हो” भन्ने सोच थियो।
पसलमा सामान किन्न जाँदा पनि अहिले जस्तो हातमा पैसा वा डिजिटल भुक्तानीको आवश्यकता हुँदैनथ्यो। घरबाट “बा’ले पछि दिनुहुन्छ, सामान दिनुस् है” भनेर पठाएपछि पसलेले पनि विश्वास गरेर सामान दिन्थे। पसलको कापीमा नाम लेखिन्थ्यो, हिसाब राखिन्थ्यो र पैसा भएपछि तिरिन्थ्यो। त्यो कापी नै आजको क्रेडिट कार्डजस्तै थियो, तर त्यसको आधार पैसा होइन, विश्वास थियो।
गाउँमा कसैको घरमा बिहे हुँदा होस् वा दुःख पर्दा, छिमेकी र आफन्तको उपस्थिति स्वाभाविक हुन्थ्यो। कसैले दाउरा काटिदिन्थ्यो, कसैले पानी बोकिदिन्थ्यो, कसैले खेतबारीको काममा सघाउँथ्यो। आफ्नो काम सकेपछि अरूको काममा हात लगाउनु कुनै ठूलो कुरा मानिँदैनथ्यो।
तर समय सधैँ एउटै रहेन। विस्तारै गाउँमा पनि पैसा र बजारको चलन बढ्दै गयो। मानिसहरू रोजगारीका लागि गाउँ छोडेर सहर र विदेश जान थाले। पहिले एउटै गाउँमा बसेर दिनहुँ भेटिने मानिसहरू अहिले वर्षौँसम्म नभेटिने भए। घरहरू पक्की भए, मोबाइल र इन्टरनेट आए, जीवन धेरै कुरामा सहज भयो, तर मानिसबीचको प्रत्यक्ष सम्पर्क भने घट्दै गयो।
पहिले “छिमेकी हो, अप्ठ्यारो पर्दा काम लाग्छ” भन्ने विश्वास थियो। अहिले कतिपय अवस्थामा “पैसा छ भने सामान पाइन्छ” भन्ने अवस्था छ। पहिले सापटी माग्दा सम्बन्ध र विश्वास हेर्ने चलन थियो, अहिले धेरैजसो ठाउँमा हिसाब र भुक्तानीको कुरा पहिले आउँछ।
यसको अर्थ अहिलेका सबै मानिस स्वार्थी छन् भन्ने होइन। समय र परिस्थितिले मानिसको जीवनशैली परिवर्तन गरेको हो। आजको पुस्तासँग आफ्नै किसिमका समस्या र बाध्यता छन्। पैसा, रोजगारी, महँगी, समयको अभाव र बदलिँदो जीवनशैलीले पुराना सम्बन्ध र संस्कारलाई पनि प्रभावित गरेको छ।
तर कहिलेकाहीँ विगत सम्झिँदा लाग्छ—हामीसँग त्यतिबेला धेरै कुरा थिएनन्, तर एक–अर्काको साथ थियो। पैसा कम थियो, सुविधा कम थियो, तर विश्वास धेरै थियो।
आज सुविधा धेरै छ, सम्पर्क गर्ने माध्यम धेरै छन्, तर भेटघाट र आत्मीयता कम हुँदै गएको महसुस हुन्छ।
समय बदलियो, गाउँ बदलियो, मानिसको जीवन बदलियो। हिजोको त्यो समय अब फर्केर आउने छैन। तर अईँचो–पैँचो, सरसापट, छिमेकीको दुःखमा साथ दिने र विश्वासका आधारमा सम्बन्ध जोगाउने त्यो संस्कार भने हामीले बिर्सनु हुँदैन।
किनकि अन्ततः गाउँलाई घरहरूले मात्र होइन, एक–अर्काप्रतिको विश्वास र सम्बन्धले गाउँ बनाउने हो।